APRENDA EL SIGNIFICA DE LOS TRAJES TZ'UTUJILES

TRAJES DEL AREA TZ'UTUJIL KITZIYAQIL TZ'UTUJILAA'

EN IDIOMA TZ'UTUJIL

PRESENTACIÓN

Este proyecto es un instrumento que nos permite dar a conocer el origen y la evolución de los trajes típicos del área tz’utujil, que está intregado por los siguientes municipios:

Santiago Atitlán
Santa Maria Visitación
San Juan La Laguna
San Pablo La Laguna
San Pedro La Laguna.

Este trabajo se elaboró con el propósito de influir nociones en los niños de nuestra cultura. También este proyecto va fortaleciendo la lectura - escritura del idioma materno del niño en las diferentes escuelas, porque va redactado en el idioma tz’utujil. Con muchos esfuerzos se logró reunir las informaciones de nuestros trajes por lo tanto, es fruto de todos los que colaboraron . este proyecto se le denomino con el nombre de “trajes típicos”.

RUK’UUTIIK JA QASAMAAJ

Ja samaaj ja qab’an nuuk’ut chikawach ja tz’uqurisaneem k’in k’exooneem rixiin ja tziyaq kixiin ja qati’t qamama’, e tz’utujilaa’.

Ja kitziyaq ja qatinamitaal tz’tujilaa’ qas jab’el rub’oniil k’iy ruwach taq ratz’ib’aliil. Jawak’a ja tukaj ruchii’ ruwach kuk’in taq rijaa’, qa k’t kechii’ k’in qa mololoj ruuchii’ qa taq na’ooj chire ja kitziyaq ja qati’t qamama’ . jawa’ samaaj ri’ qa tij wa’aal chaqichi’ rumaal . ja toq qas qamajito jawa’ samaaj ri’ k’iy qach’ab’. Toq k’a qa majaj ruch’ob’iik chi utz, chi ja qa tzob’al makewini ja winaqii’, ak’alaa’ nkitz’ib’aaj rumaak k’a ri’ pa qa tzijob’al tz’tujil qa tz’ib’aj wi’ cha nkotaqiij tz’iit ja qa ch’alaal netz’b’ani.

DEDICATORIA

Ja rb’anikiil ja jun wuuj maxko rk’ayewaal rk’omoto qas janila

Nqamalti’oxiij cheke ja winaqii, mokaaj. Qas jun nimalaj maltio’xineem chire jar ajaw rumal ari’ xuuya’ qa choq’aaq’ k’in qa k’aslemaal chi rub’aniik ja jun ti samaaj ri’ toq xoqopooni’ chi taq kochooch ja qatit’t qamama’, k’in qatee’ qatata’, chaqajaa kuuk’in ajtijoxeela k’in eeqachib’iil chire chaqaa jar ajtiij Laura Rosalinda Churunel Quiacaìnrumal ari ruk’amon ja qa b’eey chipaan jawi saamaaj.

Nqamolti’oxiij chike ja jun mokaaj winaqii rixiin Enlace Quichè kiya’oonto’ jun mook kematz’ib’ chaqe chipan ari xoqsamajwi, chaqajaa chike ja jun mokaaj winaqii rixiin PEMBI keya’ jun keq’a cha qe.Anij nix k’ewi pa qanimo’ k’in pa qawi

Dedicatoria

La eelaboración de este texto fue posible gracias a la participación de muchas personas e instituciones y especialmente al supremo creador, por regalarnos fuerzas, valor y salud; por permitirnos llegar hacia la intimidad de los hogares de los abuelos, padres de familias, maesttros, compañeros y como también a nuestra maestra Laura Rosalinda Churunel Quiacaín por guiarnos e instruirnos en este proyecto.

Nuestro agradecimiento al enlance Quiche pro proporcionarnos equipo de computación y trabajar en ella a : PEMBI por estimularnos económicamente.

Siempre recuerden que estarán en nuestra mente y corazón.

TRAJES DE SANTIAGO ATITLÁN

1. COMO SURGIERON LOS TRAJES.

Jar ojeer ja qati’t qa mama’, pa taq k’achelaj nekik’amaj wi’ ja chiij ja nkekoj ja winaqii’.

2. CUALES SON LOS PROPOSITOS QUE TENIAN.

Ja chi keewach eje’ee ja nimaq taq winaqii' ki b’osb’eej ja ki ch’akuul k’in ne’ee tz’atataji chi ee tz’utujilaa’ k’in cha utz k’a nkee k’ut chi ee utz taq winaqii’.

3. DE QUE MATERIAL ESTA ELABORADO:

Chiij okonaq ja kitziyaq jar ee ojeer taq winaqii’.

chiij ja nekonox ruwach ja nb’anb’ex ja chiyaq kixin qati’t qamama’

4. QUE SIGNIFICA LOS COLORES:

Ja chikewach eje’ee jar ojeer taq winaq ja rb’oniil taq sa’q rpaan ja tib’ij tziij k’aari meb’a’iil toq k’a k’or rpaan ja keepo’t ja qas yub’uliini tib’ij tziij k’aari k’o ruupo’q.

5. COMO PREPARAR EL MATERIAL PARA ELABORAR LOS TRAJES.

Ja nab’eey neeq’ool ruuwaach ja chiij pa juyu’ nkeecha’ rweech cha’ utz’ nkoowiini nlasaaj ja q’iin , ja nab’eey nch’ay chi chee’ ja ruuwaach ja chiij nab’eey nyai’ jun yaal jooq’ kiin jun rab’ariik tz’uum xiin jun chocop mazat ruub’ii toq k’arii ja naan un maj b’atz’iik ja chiij chuuwaach jun b’atz’b’al, toq ntz’uri ja b’atz’b’al nok q’iin .

naab’ey nch’ayi ja chiij
naab’ey chaqaja’ nkanox na jun riij chikop pa ch’ay wi’ ja tziij
roox numaj rib’atz’iik ja ti naan
qas q’ijarnaq ja ti nana chi samaaj
Ja ti naan b’ototaj rumaal, tzuri ja ti rsamaaj k’in tzebeyaj ti ruk’ooj.

6. PROCESO COMO TEJER

Ja nab’eej ja nb’an chire ja keem nq’inii chuwach jun chee’ q’inob’al ruub’ii jaa cchee’ , k’ak’ari un mub’axi pa ch’aroon nuu nuk’ chu chee’ k’ak’ari nuu koj k’ala’ ruk’iin ch’ekeem toq k’a ntzuri nub’an chik rixiin paa ruwi’ k’ari nub’an ruk’u’x ruk’iin choko’y k’a ri nuya’ jurata chuq’iij cha chaqiji numaaj ja rukeem un ch’ex par chaq toq ntzuri ja ruukeem un ch’ajriij .

naab’ey nq’ini
ja ti nana k’iy chik rb’non to chire ja ti rukeem
ja ti naan rmajoon ru tzomar saxiik ja taq ruchee’ xin parukeem

TRAJES DE SANTA MARIA VISITACION

RUCHOJLIIK JA RUTZ’UJKARIIK JA TINAAMIT

K’IN JA TZIYAQ RIXIIN JA TZ’ULU’ JUYU’

Ja k’o chipaan ja wuuj “monografía” rixiin ja tinamit “Tz’ulu’ Juyu’, nub’iij chi ja Tz’ulu’ Juyu’ xwinaqarisaxi chi paan ja junaa’ 1,524, jar najb’ey taq winaq Tz’ikinajaay ee elinaq to wi’. Chi’ ya’ k’o wi’ ja tinaamit, pa ruleewaal ja Tz’oloj Ya’

k’o wi’, ruk’ulb’atiin rii’ ruk’iin ja tinaamit, Santa Clara La Laguna K’in Santa Catarina Ixtahuacan.

JA RUJACHOON WI’ RII’ JA TINAAMIT

Ja tinaamit Jaa’ ja Tz’ulu’ Juyu’, k’in oxi’ ja taq ruuq’a’

q Montecristo

q Chi’ po’j

q Porvenir

Ja kaamiik ee Ja ruwinaaq

TZIYAQ RIXIIN TZ’ULU’ JUYU’

RUTZ’UJKARIIK JA TZIYAQ

Ruumaal chi ja winaqii’ xe’el to chipan Tz’ikinajaay ja tziyaq ja rixiin ja Tz’ulu’ Juyu’ k’ooli nuuk’am opon wi rii’ ruk’iin ja rutziyaq Tz’ikinajaay, rumaal chi k’ooli ja taq achib’al chi paan ja ka’i’ ruwach tziyaq.

JALOJOXNAQ TAQ TZIYAQ

K’ALOJ TZIYAQ . (rixin ixoq)

Saqakatoon

Ja saqaq’iin ja k’o chi paan ja katoon, tib’ij tziij ch’ajch’ojalaj ixoq rixin tinaamit, tib’ij tziij rusaqil q’iij, rusaqil iiq’, ralk’waal ja tinaamit Tzulu’ Juyu’, ralk’uwaal jar ee ati’t mama’.

ACHIB’AL K’O CHIPAAN JA SAQAKATOON

Ja k’ooyaa’:

Ee rachib’al ja Jun B’atz’ k’in Jun Ch’owen ja toq xkeepo’ kii’ chi chikop kani’ nub’iij pa Pop Wuuj.

Ja xijk kai’ ruwi’:

Jaawa’ achib’al tib’ij tziij ch’ajch’ojiil, chi ri’ n ee nenaataxwi’ ja tzútujila´

Pan ijkiq’a’ ee k’o wi´ k’in newilitaj chi paan ja tinaamit tz’ikinajaay cha jun paraaj chik ee k’ooli chaqajaa’ ja tz’utujila’ ee rixin tz’ulu’ juyu’chaqajaa’nub’iij iiwiir k’in chuwaaq.

Ja taq ala’s:

Jaaw’a taq achib’al nerunataaj jar ee najb’ey taq winaq jar ee rixin tz’ulu’ juyu’ k’in chaqajaa’ nerunataaj ja jun Ajpu’ e Ixbalamkej.

Xaq’ap

Ja xaq’ap tib’iil tziij q’uqkumatz ( Cumatz k’o rismaal) k’ik, jatoq xkeek’am kii’ xkeek’am kiiiina’ooj, tib’il tziij chaqajaa’, cholq’iij Aq’ab’al.

JIIK TZIAQ

Kotoon q’aq ruub’oniil ja kotoon (po’t) k’in juujun taq kaq chi paan, ja k’a kaq nub’iij, taq’ajq’ijaal chaqajaa’ nuunataaj b’iis kixiin jar .atit mama’ q’aq rub’oniil ja ujq, chaqajaa’ k’o juujunn taq saq k’in juujun taq kaq chipaan.

NAQ TIB’IIJ JA TAQ XALQ’AT (cruz) CHIPAAN JA UJQ K’IN CHIPAAN JA KOTOON.

JA TAQ XALQ’AT JA K’O CHIPAAN JA TZIYAQ.

Ja juujun taq ruutz’am tib’ij tziij .) releb’al q’iij, ..) ruqajb’al q’iij ...) ,releb’al iiq’ ....) ruqujb’al iiq’. Chaqajaa’ tib’ij tziij ib’och’ kixiin jar ee ajtz’ulu’ juyu’.

JA PAAS

Tib’ij tziij k’ik’, ja k’a taq q’anaq’iin tib’ij tziij ruch’aa’ q’iij.

JA SU’T

Kaq k’in q’aq ja rub’oniil, tib’ij tziij kik’ k’in reelik ja q’iij, qayantziij, winaqiil, yuqub’al k’u’xulaal k’in na’oo

TRAJE DE SAN JUAN LA LAGUNA

1. Cómo surgieron los trajes típicos

2. Fotografía

3. Información de cada pueblo

4. Material del traje

5. Colores y significados

6. Proceso en su elaboración

7. Porqué lo usan en cada pueblo

8. Cómo preparar el material

9. Cambios que ha tenido

Tiempo en su elaboración

COMO SURGIERON LOS TRAJES

Biniqirsax to’ ja tziaq ruumaak ja chi maxako’ teew chi paan ja tinamit rub’ina’aan che’ kuku’ ab’aaj, ja k’a winaqi kemaaj ruub’ajniik ja ki tziyaq ja qas piim, chaqajaa rumak ja taq kochooch xa patz’aam oknaq. Ja k’a taq winaqii keemaj rutijtiik ja chiij , ja ri kimanb’eej ja kitziyaaj.

CUAL ES EL PROPÓSITO QUE TENIAN

Jar rb’ajnik toq ke kojto’ ja tziyaaq rumaal maxko’ teew k’in rumal k’aten chaa ma tikitz’ila’ ja ki b’aqiil utz k’a ma keyawaji.

¿DE QUÉ ESTÁ ELABORADO

Ja tziyaq xkekoj ja qati’t qamama’ ja reek’o xekuku’ aab’aj, b’o’j keekoj chi rub’aniik nb’ixk’a chire chiij k’in tz’il q’iin.

¿QUÉ SIGNIFICAN LOS COLORES

Ja rub’oniil ja katon saq k’in kiyaq,

Ja saq tibij tziij ruch’ajch’ojiil jar ixoq k’in ruchoq’aaq’ chi rub’aniik ja utzlaj taq naquun kani chire kikotemaal ajob’en ri’iil.

Ja kiyaq tib’ij tziij k’ari ja kik’ ja keetix ja toq xe’urqaajii ja kaxlan taq winaq rixiin cha jun paraj ruwach uleew k’in xech’ojiini.

PROCESO O PASOS PARA TEJER

Ja taa’ nerq’olo’ ja b’o’j k’in chaqirsaaj pa ruuwi’ jaay toq k´ari ja naan nuumaaj káxooj chire ja bóoj kájk´ari nuub´a tz’ij ja chiij chire ja b’atz’iba’l toq k’ari toq ntzuri ja b’atz’ tz’iil , ja naan nuumaj ruq’ijniik ja b’aatz’ toq ntzuri,, numaajkejmiik. Toq k’ari t’iisruquul chire ja chii.

ja ti naan k’a stumaj ja ti rsamaaj , k’a xtumaj rchomarsaxiik ja chiij

ja ti naan k’a xtumaj rch’ayiik ja chiij

ja ti naan k’a xtumaj rb’atz’iik ja chiij

ja naan q’ijarnaq chiriij jar samajaaj

QUE SIGNIFICAN LAS FIGURAS

Ja taq chikop tib’iij tziij ja kikotemal ja k’o chikikojol jar oyer taq winaq. Ja k’a rub’onil ja ruqul tib’ij tziij jun xkonq’aa’.

Ja k’a jul cholaj ja anij l oklaq tibíj chiij k’ ari kumatz. Tib’ij tziij jun tzelaj chikop.

CAMBIOS QUE HA TENIDO EL TRAJE DE SAN JUAN LA LAGUNA

Ja tziyaq rixin ojeer jari saaq oknaq, k’o jun ti nana xb’e xe’laju’, k’in xuutz’et jule’ q’iin qas kiyaq q’eejquum nka’yi, xuloq’ to’ jari jule q’iin, k’in masaaq chi ta’ xub’an chire ja rukotoon. Ja k’a xub’a chire ja ruq’iin saaq k’in xuya’ junjun taq kiyaq chi paan. Ja k’a toq q’ax jun ka’i

Iik’ ja k’a winaqii kemaaj ruya’iik chi paan ja ki katoon ruumal k’a ri kaxtaj to’ ja katoon, ma saaq chi ta’, ja katoon, kiyaq chik xok to ja katoon. Ja k’a saaq xa taq junjun chik keyaan chi paan.

TRAJE DE SAN PABLO LA LAGUNA

NOMBRE DEL PUEBLO:

San Pablo La Laguna

¿COMÓ SURGIO EL TRAJE TIPICO?

Kib´iij ja winaq chi ja b´oj ntiki nab´eey k´ajk´ari´ nuya ruwach,k´ajk´ari´ niki ch´upuuj k´in ke la saaj ja runaaq´ k´ajk´ari´ nukemaj ruchomarisaxiik k´in keya´ pa chaaj, ja b´atzab´al k´ajk´ari´ nukiisutiij k´in ke mariij ja k´iin cha nokwi q´iin.

TRAJE TIPICO DE LA MUJER

2. ¿DE QUE MATERIAL ESTA ELABORADO?

Ruwach chee´ okonaq jar ruwii´ b´ooj jari oknaq ja po´t

GUIPIL:

Ja po´t rixiin jar ixoq ntuni´ pa nik´aaj k´in nch´upuxi´ ja rukul, k´ajk´ari numataj rutz´ib´axiik ja taq tz´ikin, xaro k´in taq kotz´ij, k´ari ncha´i´ ja rub´oniil kani chire: q´en, rax, kiyaq, xar, kape.

LOS COLORES Y SIGNIFICADOS

Q´en – Q´iij

Rex – Chee´

Tiyaq – kik´

3. ¿QUÉ REPRESENTA CADA DIBUJO?

Tz´ikin – oq soq’opitali (libertad)

K´otz´ij – jab´eliil

TOKOYAL:

Jar ojeer taq winaq max kekota ja takoyal rumal ja mak´ota ke poq, toq xub´anto chik ja winaq xekowin chik xkeloq´ ja tokoyal

CORTE:

Ja uuq xa keloq´ pa tinamit xin nawala´ kab´lajuuj poq.

FAJA:

Keloq´ ja q´iin kiyaq k´in q´en toq k´ari jar ixoq nuq´in k´in numub´a´ ja in nusik´ chuwach chee´ toq k´a nchaqiji numaj rukemiik.

PROCESO COMO TEJER

Mub´axi pa ch´aroon

Nilik´b´ax chuwach chee

Numataj rukemiik

¿CÓMO PREPARAR EL MATERIAL PARA ELABORAR LOS TRAJES?

Ø Nutiki ja b´oj

Ø Nulasaaj ja ruwach. K´in runaaq´

Ø Nusa´i´ k´ari´ mataj rub´atz´xiik

Ø K´ari nok q´iin

¿INVESTIGAR LOS CAMBIOS DE TRAJES?

Ø Jar ojeer ja winaq kekoj ja tz´iyaq ja keb´an ajee´ toq k´a xub´an chik, matajto ruk´exiik ja tz´iyaq rumal ja k´ochik b´ar nupiwi ja puwoq.

Ø Ja k´akamik chik xa nukeloq´ ja tz´iyaq ja nok chik ja po´t.

TIEMPO EN SU ELABORACION

Ja po´t rixiin jar ixoq nuk´am oxi´ o kaji´ q´iij ja nurwi ja po´t rachiwiil ja ratz´baliij.

TRAJE TIPICO DEL HOMBRE

¿DE QUE MATERIAL ESTA ELABORADO?

Ruwach chee´ okonaq jar ruwii´ b´ooj jari oknaq ja

Tziyaq rixiin jar achii´

¿CÓMO PREPARAR EL MATERIAL PARA ELABORAR EL TRAJE?

Ø Nutiki ja b´oj

Ø Nulasaaj ja ruwach. K´in runaaq´

Ø Nusa´i´ k´ari´ mataj rub´atz´xiik

Ø K´ari nok q´iin

Ø Jar ojeer ja winaq kekoj ja tz´iyaq ja keb´an ajee´ toq k´a xub´an chik, matajto ruk´exiik ja tz´iyaq rumal ja k´ochik b´ar nupiwi ja puwoq.

Ø Ja k´akamik chik xa nukeloq´ ja tz´iyaq ja nok chik ja po´t.

CAMISA TIPICA:

Ja tziyaq rixiin jar achii´ ntuni´ pa nik´aaj ja keem k´in nch´upuxi´ ja ruqul, k´ajk´ari nbetaxi ja rixiin ruq´a´ k´in numataj rut´isiik.

PANTALON TIPICO:

Ja saka’p rixiin jar achií jari b´ooj oknaq chaqajaa’, ja ri nikeq’ol ja b’ooj najb’eey, toq k’ari nukichaqirisaaj paru wi’ kochooch , toq k’ari nikilasaaj runajq’. Toq k’a nalaataji nikemaj rub’atzixiik ja booj chiriij ja b’atz’ib’al, toq k’ari nukeb’an ja q’iin chiriij ja q’onob’al, toq k’ari nikemaaj rukejmiik. Toq nikemetaji, nikich’upij, ja k’a nikeb’an chire’ ja ri ni ke ya´ ka’i’ raqan, nikenuk’ ja xerupan, toq k’a ri nikoji.

FAJA:

Keloq´ ja q´iin kiyaq k´in q´en toq k´ari jar ixoq nuq´in k´in numub´a´ ja in nusik´ chuwach chee´ toq k´a nchaqiji numaj rukemiik.

PROCESO COMO TEJER

Mub´axi pa ch´aroon

Nilik´b´ax chuwach chee’

Numataj rukemiik

TIEMPO EN SU ELABORACION

Ja chiyaq rixiin jar achii´ nb´entaj wi´ chi oxi´ o pa kaji´ q´iij ja tziyaq,

K’ALOJ TZIYAQ (rixin aachi)

SAKAW K’IN KAMIXA.

Ja sakaw, saq ja rub’oniil k’in nub’iij ja saqana’ooj rixiin ja winaq, samaaj, wachineem.

JA TAQ Q’ANAQ¿IN CHIPAAN JA KAMIXA K’IN CHI PAAN JA SAKAW.

Ja q’anaq’iin nub’iij ja ch’ajch’ojalaj na’ooj k’in chaqajaa’ ja qakik’eel.

JA PAAS.

Tb’ij tziij k’ik’ , ja k’a taq q’anaq’iin tib’ij tziij

TRAJE DE SAN PEDRO LA LAGUNA

1.Cómo surgieron los trajes típicos

Ja naab’eey ja qati’t qamama’ xa taq nik’aaaj ja ki tziyaq ja nkekoj , xa jaa’ nkeb’otz ja ma utz ta nkek’ut. Toq k’a xe’urqaji ja moso’ii’ xukib’ana jun nimalaj ch’o’ooj k’in xekejach chikewach ja taq qati’t qamama’. Toq k’a ri ja jujun taq mook xekecha’ kitziaq chee wi kamiik chi kikujunaal tinamit k’o jun mook ki tziyaq.

K’o jun taa’ qa k’ot ruuchii’ k’in xib’iij chaqe. Ja naab’eey ja toq winaqari to ja tinamit, ni k’o wi ja kitziyaq kixiin chikijujunaal ja tinamit. Ja tinamit aa Luu’ tz’oloj ya’ junwina ja tiziyaq nuukoj kamiik ma junaan ta ruuk’in xin ojeer..

2.cuales son lo s propositos que tenian.

Ja ti ruub’eey na chire ja toq keekoj ja tziyaq ja qati’t qamama’ kewari’: Ja nkib’iij ja taq qati’t nkitob’eej ja kich’akuul cha ma tik’aati chuwach q’iij , ja juun chik nkek’ut ja chi ej ajtz’utujilaa’ taq winaq k’in chaqajaa’ nkiyab’eej ruq’iij ja yo’oon kaan chike kumaal jar ee ojer taq winaq.

jawa’ ritzaq ja qama’ri’, k’in b’iij ja ti taa’ ri’ ntob’eej rch’akuul.

jawa’ rtziyaq ja qati’t ri’, k’in nb’iij nukoj ja rtziyaq cha nk’utub’eej ri’ chi aj tz’unun ya’

5. De que material esta elaborado.

Chiij okonaq ja kitziyaaq jar ee ojeer taq winaq. Ja chiij pa jun k’aten juyu’ nek’aamar wi’ chila’ nekonox wi’ kumaal jar eeqati’t qamama.

Ja toq nekonoxi’ ee ka’i’ xi’ nek’omo wi’ ja chiij. Chikiqan n

.eeb’e wi’ ntz’arma’y kixt’iyaq chuwach ja nimaq taq b’eej k’ala’.

Chiij

6. Los colores y sus significados.

Ja kitziyaq ja qati’t aqamama’ keewa’ rb’oniil:

Ja keekoj ja qati’t qamama’ kamixa’ rub’ii’ qas sab’eteb’oj nimajuun ja ratz’ib’aliil k’in eje’ee neb’onowi’ pa julee nimaq tinamit nek’amar wi’ ja k’an keeb’an chire nkeech’op ja quuq ma k’o ta’ keepaas. Ja k’a kixin qati’t qamama’ keewa’ rb’onil ri’:

Ja nuukoj jar aachi’ katoon ruub’ii k’in jar rb’oniil saq k’in taq kupkaq raa’ k’in chutaq keech’eek kajel wi’.

Ja kikamiixa’ ja qati’t k’in ja jumook ja kitziyaq ja qamama’ ja rb’oniil tib’ij tziij saq ruchii ruwach ja kib’anikiil, ja ruuq ja qati’t tib’ij tziij ja rb’oniil rex ruwach ja juyu’ taq’aaj.

7. Procesos de tejer.

Ja naabéey ja ee ojeer taq winaq nakik’ama’ chiij pa taq k’aten juyu’ k’aari nkeesa’ chuwach q’iij toq nchaqiiji’ nekik’amaato’ jun tz’um laariij chokop nkeek’am ka’i’ chee’ nkech’e’y chire’ toqori’ nekik’a’to b’atz’ab’al k’in nkeebátz’. Toq k’aari’ nook q’iin k’in nkeeq’in , k’aari nkeesi’k’ toqori nkeekem. Toq ntzuri’ ja keemooj nkeet’is, ja k’a nkit’isb’eej jun nimalaj chee’ qas ch’uut ruutza’m k’in k’o juun tob’otik b’an nkoj wi’ chiij, toq k’aari nkeeko’j.

8.CÓMO PREPARAR EL MATERIAL.

Ja toq nekonoxi ja chiij kee wa’ b’aan chire ri’:

Naab’eey ch’ach’ojarisasi nlaxa xi ja taq ruunaaq’.

Rukaab’ q’osixi chan chee’ k’in ja jari nixin q’osib’al wi’

Roox nb’atz’i ja chiij k’in k’a toqori utz chik nkojii.

k’a xtumaj ja ti rsamaaj ja ti naaa.

toq q’osixi ja chiij

ja ti naan rmajoon ruchomarsaxiik ja chiij

toq nb’atzi ja tziij

toq xa jilaal ma ti b’atz’itaji rumaal ja ti naan

<Página Principal> <Inicio>